Thành Điện Hải ở Đà Nẵng là một di tích lịch sử cấp quốc gia mang giá trị kiến trúc và quân sự đặc biệt, lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ quan trọng trong lịch sử thành phố biển. Được xây dựng từ đầu thế kỷ 19, thành cổ này từng là một phần hệ thống phòng thủ quan trọng kiểm soát cửa ngõ Đà Nẵng. Những phát hiện khảo cổ gần đây, đặc biệt là việc phát lộ nền móng tường phía Tây, đã mở ra cơ hội để hoàn thiện hơn nữa công trình trùng tu, giúp thế hệ sau có thể hiểu rõ hơn về quá khứ hào hùng của thành phố. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện và chuyên sâu về lịch sử, kiến trúc, tầm quan trọng cũng như những nỗ lực bảo tồn đang diễn ra cho di sản quý giá này.
Có thể bạn quan tâm: Cafe Cao Minh Quan Binh Thanh: Đánh Giá Chi Tiết Từ Không Gian Đến Trải Nghiệm Thực Tế
Tổng quan về Thành Điện Hải
Thành Điện Hải là di chỉ khảo cổ học duy nhất còn tồn tại ở trung tâm Đà Nẵng, minh chứng cho sự phát triển của một thương cảng và quân cảng quan trọng vào đầu thế kỷ 19. Thành cổ không chỉ là công trình kiến trúc quân sự mà còn là nhân chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa và kỹ thuật trong xây dựng pháo đài thời Nguyễn. Việc bảo tồn và trùng tu thành Điện Hải có ý nghĩa lớn trong việc khẳng định bản sắc lịch sử của Đà Nẵng, đồng thời tạo ra một điểm đến văn hóa – du lịch hấp dẫn, góp phần quảng bá hình ảnh thành phố đến du khách trong và ngoài nước.
Có thể bạn quan tâm: Mrt Là Viết Tắt Của Từ Gì? Tổng Tập Kiến Thức Và Ứng Dụng Trong Du Lịch
Lịch sử hình thành và vai trò chiến lược
Bối cảnh ra đời: Từ sự suy tàn của Hội An
Đầu thế kỷ 19, thương cảng Hội An dần suy tàn do bãi cạn sông Thu Bồn. Đà Nẵng, với vị trí địa lý thuận lợi, cửa sông Hàn sâu và an toàn, dần trở thành thương cảng và quân cảng quan trọng nhất của triều đình Nguyễn. Để bảo vệ cửa ngõ này, vua Gia Long đã ra lệnh xây dựng một hệ thống phòng thủ đồ sộ bao gồm nhiều đồn lũy, pháo đài trên bán đảo Sơn Trà và ven bờ sông Hàn. Hệ thống này được gọi là “Trấn Dương thất bảo đài” (bảy pháo đài), trong đó thành Điện Hải đóng vai trò trung tâm, kiểm soát hải ngạn và là trụ cột phòng thủ trên đất liền.
Quá trình xây dựng và chỉnh sửa qua các đời vua
- Năm 1813 (vua Gia Long): Đồn Điện Hải được xây dựng ban đầu ở một vị trí khác, có lẽ gần biển hơn.
- Thời vua Minh Mạng: Đồn được dời vào sâu trong đất liền, tại vị trí hiện nay (số 3 đường Lý Tự Trọng, quận Hải Châu), và đổi tên thành Thành Điện Hải. Việc dời vào trong đất liền nhằm tăng cường khả năng phòng thủ và kiểm soát khu vực trung tâm.
- Năm 1847 (vua Thiệu Trị): Thành được mở rộng và xây lại toàn bộ theo lối kiến trúc Vauban của Pháp – một lối kiến trúc pháo đài tiên tiến thế giới với thiết kế hình ngũ giác, các góc lồi để bắn góc chết và hào bao quanh. Thành có hai cửa: cửa chính phía Nam và cửa Đông. Bên trong thành có Hành cung (nơi ở của quan binh), Kỳ đài (nơi treo cờ), kho lương thực, đạn dược và các ụ súng đại bác. Hệ thống hào bảo vệ sâu 3m bao quanh thành.
Vai trò trong hệ thống phòng thủ
Thành Điện Hải không đứng độc lập. Nó là một phần mạng lưới với các đồn lũy khác như Phùng Hải, Thành An Hải, Chơn Sảng, Định Hải, Thạc Giản… Cùng nhau, chúng tạo thành một hệ thống phòng thủ đa tầng, vừa đối phó với địch từ biển, vừa kiểm soát hoạt động trên sông Hàn và khu vực trung tâm. Vị trí của thành Điện Hải ở trung tâm đất liền cho phép nó trở thành “trái tim” của hệ thống, nơi điều phối và cứu viện kịp thời.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Trải Nghiệm Cgv Vincom Bà Triệu: Từ Vị Trí Tầng Mấy Đến Mẹo Khám Phá
Kiến trúc và cấu trúc của Thành Điện Hải
Kiến trúc thành Điện Hải sau khi trùng tu theo lối Vauban là một công trình quân sự điển hình thế kỷ 19. Dù hiện nay nhiều phần đã rơi vào quên lãng, nhưng từ ghi chép và di chỉ còn lại, chúng ta có thể hình dung:
- Hình dạng: Ngũ giác đều hoặc gần ngũ giác, với các cạnh thẳng và các góc nhô ra (bastion) để tạo góc bắn chéo, che khuất điểm mù.
- Tường thành: Xây bằng gạch nung và đá, cao khoảng 4-5m, dày đủ để chống đạn pháo thời đó.
- Cửa vào: Hai cửa chính, một phía Nam (có thể hướng ra sông Hàn) và một phía Đông (hướng về trung tâm thành phố). Cửa thường có tháp cổng kiên cố.
- Hào: Hào nước sâu 3m bao quanh, vừa là rào cản, vừa là nguồn nước và khiến việc tiếp cận tường thành khó khăn.
- Công trình nội thất: Bên trong có nhà kho, kho đạn, trại lính, và Kỳ đài – nơi treo cờ hiệu, tín hiệu.
- Hiện trạng: Di tích hiện còn sót lại khá nguyên vẹn phần tường và hào phía Đông, cùng một số góc lồi (trước đây là tháp canh). Phần tường phía Tây, sau nhiều năm bị san ủi, vừa được phát lộ lại, đây là bước tiến quan trọng trong công tác khảo cổ.
Có thể bạn quan tâm: Trang Phục Dân Tộc Cờ Lào: Nét Đẹp Văn Hóa Độc Đáo Và Ý Nghĩa Sâu Sắc
Phát hiện khảo cổ mới và ý nghĩa đột phá
Vào một thời điểm gần đây, trong quá trình thi công công trình tái định cư tại số 55 Nguyễn Chí Thanh, công nhân đã vô tình phát lộ nền móng bức tường thành phía Tây của Thành Điện Hải. Đây là một phát hiện có tính đột phá vì:
- Hoàn thiện bức tranh tổng thể: Trước đây, di chỉ chủ yếu là phần phía Đông. Việc tìm thấy nền móng phía Tây giúp các nhà khoa học có cái nhìn toàn diện hơn về quy mô, hình dạng và phương án xây dựng nguyên thủy của thành.
- Xác minh thiết kế Vauban: Di chỉ mới phù hợp với mô tả lịch sử về kiến trúc Vauban, củng cố niềm tin vào tài liệu lưu trữ.
- Khẳng định giá trị khoa học: Phát hiện này cho thấy khu vực trung tâm thành phố Đà Nẵng vẫn còn chứa đựng nhiều bí ẩn lịch sử sâu dưới lòng đất, cần được bảo vệ nghiêm ngặt.
- Động lực cho dự án trùng tu: Thông tin khảo cổ học sẽ là cơ sở vững chắc để Hội đồng chuyên môn và cơ quan quản lý văn hóa lập phương án trùng tu chính xác, không làm hỏng hay mất đi bản chất lịch sử của công trình.
Ngay sau khi có phát hiện, Sở Văn hóa – Thông tin Đà Nẵng đã có báo cáo khẩn cấp, đề nghị UBND TP Đà Nẵng:
- Dừng ngay việc san ủi tại công trình 55 Nguyễn Chí Thanh.
- Lùi chỉ giới xây dựng cách thành cổ ít nhất 15-20m để bảo vệ “khu vực 1” của di tích.
- Cho phép tiến hành khai quật khảo cổ khoa học tại khu vực phát lộ.
May mắn thay, đơn vị thi công đã chủ động tạm dừng công trường, thể hiện ý thức bảo vệ di sản. Dự kiến, nếu di chỉ có giá trị lớn, phạm vi khai quật có thể được mở rộng sang các khu vực lân cận, nơi đang có hộ dân sinh sống.
Dự án bảo tồn, trùng tu và những thách thức
Đề án trùng tu đã được phê duyệt
UBND TP Đà Nẵng đã phê duyệt Đề án trùng tu thành Điện Hải. Dự án dự kiến sẽ khởi công trong tháng tới, với mục tiêu:
- Khôi phục lại hình dạng nguyên thủy của thành theo bản vẽ và di chỉ khảo cổ.
- Xây dựng bảo tàng hoặc khu trưng bày ngoài trời để giới thiệu lịch sử, kiến trúc thành.
- Biến khu vực thành một điểm đến văn hóa, giáo dục lịch sử cho người dân và du khách.
- Tạo không gian công cộng xanh, kết nối với các di tích lịch sử khác trong trung tâm thành phố.
Những thách thức cần vượt qua
- Áp lực đô thị hóa: Thành Điện Hải nằm ở trái tim Đà Nẵng, xung quanh là các công trình cao tầng, nhà ở đông đúc. Việc bảo vệ phạm vi di sản trước làn sóng xây dựng là thách thức không nhỏ. Cần có quy hoạch chặt chẽ, ranh giới bảo vệ rõ ràng.
- Tài chính: Dự án trùng tu đòi hỏi nguồn lực lớn để thực hiện khảo cổ, xây dựng và vận hành. Cần sự kết hợp giữa ngân sách nhà nước và huy động xã hội hóa.
- Can thiệp khảo cổ học: Khi khai quật, các nhà khoa học phải làm việc cực kỳ thận trọng để không làm hỏng di chỉ. Mọi lớp đất, cấu trúc cần được ghi chép, phân tích kỹ lưỡng.
- Nhận thức cộng đồng: Người dân sống xung quanh cần được nâng cao nhận thức về giá trị di sản, biết cách bảo vệ và hỗ trợ dự án. Xung đột lợi ích giữa phát triển đô thị và bảo tồn có thể nảy sinh.
- Quản lý sau trùng tu: Sau khi hoàn thành, làm sao để thành Điện Hải không trở thành “bảo tàng đá” mà sống động, thu hút công chúng, là nơi giáo dục truyền thống, là điểm đến có tính tương tác cao.
Lời kết
Thành Điện Hải không chỉ là một đống đổ nát cổ kính; đó là báu vật lịch sử kể về một Đà Nẵng một thời là pháo đài, là cửa ngõ quan trọng của đất nước. Những phát hiện khảo cổ gần đây, đặc biệt là phần tường phía Tây vừa được phục dưỡng, là tín hiệu tích cực cho thấy nỗ lực bảo tồn đang đi đúng hướng. Thành Điện Hải xứng đáng được đầu tư nghiêm túc để khôi phục vẻ đẹp và giá trị, trở thành niềm tự hào của người dân Đà Nẵng và một điểm đến không thể bỏ qua trong hành trình khám phá di sản Việt Nam. Mỗi chúng ta, từ nhà quản lý đến người dân và du khách, đều có một trách nhiệm nhỏ trong việc gìn giữ di sản này cho thế hệ mai sau.
Để tìm hiểu thêm về các di sản lịch sử và điểm đến du lịch độc đáo khác tại Việt Nam, bạn có thể tham khảo thông tin chi tiết tại buulong.com.vn.
Cập Nhật Lúc Tháng 4 3, 2026 by Hà Thu
