Đằng sau nhân vật Bá Kiến lừng danh trong truyện ngắn Chí Phèo của nhà văn Nam Cao là một câu chuyện đời thực đầy bi kịch và những thăng trầm khiến bất kỳ ai cũng phải tò mò. Ngôi nhà Bá Kiến ở làng Vũ Đại (nay là xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam) không chỉ là một di tích kiến trúc cổ kính, mà còn là chứng nhân sống động cho một thời đại, cho những biến cố lịch sử và cả sự giao thoa giữa văn học và hiện thực.
Có thể bạn quan tâm: Giữa Con Bão Tuyệt Tập 6: Phân Tích Chi Tiết, Nội Dung Và Cảm Xúc
Dấu ấn 100 năm: Ngôi nhà chứng kiến bao thay đổi
Hành trình tìm về làng Vũ Đại
Để tìm hiểu về ngôi nhà Bá Kiến, chúng ta phải men theo tỉnh lộ 972, dọc theo sông Châu khoảng 40km từ thành phố Phủ Lý. Điểm đến là xóm 11, xã Hòa Hậu, nơi từng là làng Đại Hoàng – quê hương của nhà văn Nam Cao. Con đường nhỏ dẫn vào làng vẫn giữ được vẻ yên bình, gợi nhắc về một thời đã qua.
Tường nhà và những câu thơ dân gian
Ngôi nhà cổ kính hiện lên với vẻ trầm mặc, như một bản nhạc cổ xưa giữa nhịp sống hiện đại. Người dân nơi đây đã truyền tụng những câu thơ về ngôi nhà:
“Đại Hoàng còn lại một ngôi nhà
Nếp cổ gỗ lim mái ngói ta
Bảy chủ thay nhau quyền sở hữu
Hơn trăm năm tuổi vượt phong ba..”
Những câu thơ này không chỉ là lời ca ngợi, mà còn là minh chứng cho sự tồn tại bền bỉ của ngôi nhà qua bao thế hệ.
Bảy đời chủ: Những câu chuyện chưa kể
Chủ nhân đầu tiên: Cụ Cựu Hanh
Chủ nhân đầu tiên của ngôi nhà là cụ Cựu Hanh, một lái buôn giàu có. Vào khoảng những năm 1910, cụ đã thuê gần 20 thợ mộc nổi tiếng từ Cao Đà, Phủ Lý Nhân về làm việc suốt mấy tháng trời mới hoàn thành. Cụ Hanh để lại ngôi nhà cho con trai là Trần Duy Xầm.
Cụ Xầm và Cựu Cát: Sự sa ngã
Cụ Xầm mất đi để lại cho con cả là Cựu Cát. Tuy nhiên, Cựu Cát là người chơi bời, nghiện ngập rượu chè, thường xuyên vay nợ. Cuối cùng, Cựu Cát đã gán nợ ngôi nhà cho cụ Bá Bính (tên thật là Trần Bá Bính).
Bá Bính: Nguyên mẫu của nhân vật Bá Kiến
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Nghinh Ông Vàm Láng: Nét Đẹp Tâm Linh Của Ngư Dân Gò Công
Cụ Bá Bính chính là nguyên mẫu của nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm Chí Phèo. Đây là lý do tại sao ngôi nhà lại gắn liền với tên Bá Kiến và trở thành một biểu tượng văn học. Khi Bá Bính mất, ông để lại gia sản cho con trai là Trần Duy Tảo (còn gọi là Binh Tảo).
Những chủ nhân tiếp theo
Khi Binh Tảo mất, con cháu có ý định bán nhà. Cụ Trần Thế Lễ (91 tuổi), một trong những người cao tuổi nhất làng, từng có ý định mua ngôi nhà về xẻ làm gỗ, nhưng chưa kịp thực hiện thì ngôi nhà đã được cụ Cai Hậu (tên thật là Trần Hữu Hậu), một Việt kiều, mua lại để định cư. Giá ngôi nhà lúc đó là 4.500đ (tương đương hàng chục cây vàng thời bấy giờ).
Chủ nhân thứ 7 của ngôi nhà là ông Trần Hữu Hòa, cháu cụ Cai Hậu. Đến năm 2007, UBND tỉnh Hà Nam đã thương thảo với bà Trần Thị Sâm (vợ ông Hòa) để mua lại ngôi nhà với giá 700 triệu đồng. Hiện nay, ngôi nhà được giao cho UBND xã Hòa Hậu phụ trách trông coi và đón tiếp các đoàn khách về tham quan.
Có thể bạn quan tâm: 10+ Tuyến Xe Buýt Đi Qua Võ Chí Công: Cẩm Nang Di Chuyển Từ A-z
Những lần “chết hụt”: Ngôi nhà vượt qua thử thách
Lần thứ nhất: Cháy nhà do thực dân Pháp
Cụ Trần Bá Huấn (80 tuổi), một trong hai du kích địa phương trực tiếp dập lửa cứu ngôi nhà, kể lại câu chuyện về lần “chết hụt” đầu tiên. Năm 1953, khi thực dân Pháp mở trận càn lớn nhằm vào các làng xã nơi đây, trong đó có làng Đại Hoàng, họ đã dùng chất hóa học bôi lên cột nhà sau đó phóng hỏa đốt.
May mắn thay, khi lửa bắt đầu bén cháy thì bọn thực dân Pháp lại có kèn báo hiệu rút quân. Cụ Huấn và đồng đội lên khỏi hầm thì thấy cột nhà đã cháy, lửa bắt đầu lan lên mái. Hai anh em vội vã dùng xô, gàu múc nước dập lửa, cứu ngôi nhà khỏi bị thiêu rụi.
Lần thứ hai: Gần bị xẻ làm gỗ
Lần “chết hụt” thứ hai xảy ra khi có người ngỏ ý mua ngôi nhà về xẻ lấy gỗ. Rất may, có người đi nước ngoài về đã mua lại ngôi nhà với giá cao hơn để định cư, cứu ngôi nhà khỏi bị phá hủy.
Kiến trúc độc đáo: Một công trình nghệ thuật
Vị trí và quy mô
Ngôi nhà tọa lạc trên một mảnh đất rộng 900m², ngoảnh mặt theo hướng Tây – Nam. Đây là một ngôi nhà có thiết kế đặc biệt, kết cấu theo kiểu lộn thềm ngưỡng chồng, tàu bảy then trâu chồng chóp.
Có thể bạn quan tâm: Nhà Hàng Hoàng Thành Nha Trang: Review Chi Tiết Về Không Gian, Menu Và Dịch Vụ
Kết cấu và vật liệu
- 3 gian theo truyền thống người Việt Nam.
- 4 hàng cột với tổng cộng 16 cây cột lim, chân cột được kê đá tảng là một loại đá xanh được đẽo gọt công phu.
- Mái nhà lợp duy nhất một loại ngói ta theo kiểu bít đốc, hai đầu bờ nóc có đấu vuông giật cấp.
- Cửa ghép bức bàn, ngoài hiên có một hàng dãi dùng (hay còn gọi là tấm liếp) chống nắng và mưa được làm bằng gỗ.
- Tất cả gỗ của ngôi nhà đều bằng lim.
- Trên các văng, kèo, li tô được chạm khắc nhiều chữ nho, hình rồng.
- Đặc biệt, trên nóc nhà (thượng ốc) có khắc dòng chữ nho nói về thời gian chính xác năm làm ngôi nhà.
Kỹ thuật xây dựng đặc biệt
Thời đó, xi măng không có, vôi cũng đang ít, người ta trộn mật mía, mù hóng vào vôi và thêm một số phụ gia khác để làm thành hồ xây nhà. Gạch dùng xây tường và lát nền nhà thì được nung bằng rơm, nên dù qua thời gian nhưng bức tường vẫn không hề bong tróc.
Giá trị văn hóa và lịch sử
Chứng nhân lịch sử
Ngôi nhà Bá Kiến không chỉ là một di tích kiến trúc cổ kính, mà còn là chứng nhân lịch sử của quê hương Nam Cao nói riêng và của dân tộc Việt Nam nói chung. Nó đã chứng kiến bao biến cố lịch sử, từ thời phong kiến đến thời kỳ kháng chiến, và giờ đây là một điểm đến du lịch hấp dẫn.
Bảo tồn và phát triển
Năm 2004, tỉnh Hà Nam hoàn thành công trình nhà tưởng niệm nhà văn liệt sĩ Nam Cao. Năm 2007, ngành VHTT&DL tỉnh Hà Nam lưu giữ ngôi nhà Bá Kiến để góp phần cho việc nghiên cứu sự nghiệp của nhà văn Nam Cao. Ngành văn hóa cũng đang có biện pháp trùng tu, bảo quản để phục vụ du khách đến tham quan nghiên cứu.
Du lịch và trải nghiệm
Khách tham quan không chỉ được viếng thăm nhà tưởng niệm, mộ nhà văn liệt sĩ Nam Cao, mà còn được thưởng thức ba đặc sản nổi tiếng của vùng: Hồng Hòa Hậu thơm ngon, chuối Ngự nổi tiếng khắp cả nước, và món cá trắm đen kho cổ truyền – một kỹ thuật kho cá chỉ có người dân nơi đây mới làm được.
Kết luận: Một di sản văn hóa quý giá
Ngôi nhà Bá Kiến ở làng Vũ Đại là một di sản văn hóa quý giá, không chỉ vì giá trị kiến trúc mà còn vì giá trị lịch sử và văn học. Nó là cầu nối giữa văn học và hiện thực, giữa quá khứ và hiện tại. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của ngôi nhà này không chỉ là trách nhiệm của địa phương, mà còn là trách nhiệm của cả cộng đồng, để thế hệ sau có thể hiểu rõ hơn về một thời đại, về một nhà văn lớn, và về một nhân vật văn học đã trở thành biểu tượng.
Nếu bạn có dịp đến Hà Nam, đừng quên ghé thăm làng Vũ Đại, để cảm nhận không khí của một thời đã qua, để nghe những câu chuyện về Bá Kiến và Chí Phèo, và để chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc độc đáo, vượt qua hơn một thế kỷ thăng trầm.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 1, 2026 by Hà Thu
