Thành Nhà Hồ, một quần thể kiến trúc và cảnh quan mang đậm dấu ấn văn hóa Việt, đã chính thức được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Sự kiện này không chỉ đánh dấu một trang sử vàng trong việc gìn giữ di sản mà còn mở ra một chương mới với những trách nhiệm và cơ hội trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện và sâu sắc nhất về hành trình của Thành Nhà Hồ, từ lịch sử hình thành, giá trị đặc biệt, cơ chế quản lý, nguồn tài chính đến những thách thức và định hướng phát triển trong tương lai.
Có thể bạn quan tâm: Mang Nước Hoa Lên Máy Bay: Quy Định Đầy Đủ Cho Hành Khách
Tổng quan về Thành Nhà Hồ – Viên ngọc quý của di sản thế giới
Thành Nhà Hồ, hay còn gọi là Cổ Loa, tọa lạc tại huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, là di tích kiến trúc, phế tích cổ đại quan trọng nhất của nước Âu Lạc thời kỳ Văn Lang – Âu Lạc. Đây là kinh đô đầu tiên của nhà nước thời bộc lộ, do vua An Dương Vương (thế kỷ thứ III trước Công nguyên) cho xây dựng với quy mô hoành tráng, thể hiện tầm vóc của một vương quốc và trí tuệ kiến tạo vượt bậc của người Việt cổ. Vào ngày 27 tháng 7 năm 2026, tại cuộc họp của Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO tại Paris, Thành Nhà Hồ đã được vinh danh là Di sản Văn hóa Thế giới, trở thành điểm đến tự hào của dân tộc và một phần di sản chung của nhân loại.
Giá trị nổi bật toàn cầu của Thành Nhà Hồ được UNESCO công nhận dựa trên hai tiêu chí chính: (iii) là minh chứng độc đáo cho một nền văn minh đã biến mất, cụ thể là văn minh Đông Sơn với nghệ thuật đồng và kiến trúc thành trì; và (iv) là một ví dụ điển hình về loại hình kiến trúc và công nghệ xây dựng thành trì phức tạp, kết hợp hài hòa giữa kiến tạo nhân tạo và cảnh quan thiên nhiên. Không chỉ là một pháo đài, Thành Nhà Hồ còn là một tổng thể văn hóa – lịch sử sống động, bao gồm di tích chính là thành cổ, đền thờ An Dương Vương, các di chỉ khảo cổ và hệ thống sông ngòi, ao hồ bao quanh, tạo nên một bức tranh toàn cảnh về đời sống kinh tế – xã hội, tín ngưỡng và quốc phòng thời xa xưa.
Việc được công nhận đã tạo động lực lớn cho công tác bảo tồn. Một kế hoạch quản lý toàn diện đã được xây dựng, sau đó là các quy chế, quy hoạch chi tiết, với sự tham gia của nhiều cấp, ngành. Nguồn tài chính cho công tác này được hình thành từ ngân sách nhà nước, thu từ dịch vụ du lịch, viện trợ quốc tế và các nguồn đóng góp hợp pháp khác, được quy định rõ ràng trong Luật Di sản văn hóa. Tuy nhiên, Thành Nhà Hồ vẫn đối mặt với nhiều thách thức như áp lực từ phát triển đô thị, biến đổi khí hậu, và sự gia tăng du lịch thiếu bền vững. Tương lai của di sản phụ thuộc vào việc thực hiện hiệu quả các chính sách quản lý, nâng cao nhận thức cộng đồng và tìm kiếm sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Cắm Hoa 20/11 Ý Nghĩa Và 9 Mẫu Đẹp Nhất Để Tri Ân Thầy Cô
Hành trình được UNESCO công nhận – Từ hồ sơ đề cử đến danh hiệu di sản
Quá trình Thành Nhà Hồ trở thành Di sản Thế giới là một hành trình dài, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt khoa học, pháp lý và quốc tế. Trước khi được công nhận, một hồ sơ đề cử đầy đủ và thuyết phục đã được các chuyên gia xây dựng, trình lên Ủy ban Di sản Thế giới. Hồ sơ này không chỉ mô tả giá trị đặc biệt của di sản mà còn đánh giá các yếu tố về tính toàn vẹn, tính xác thực, cũng như các biện pháp bảo vệ, quản lý đã có và sẽ thực hiện.
Sau khi được công nhận vào năm 2026, vị trí của Thành Nhà Hồ trên bản đồ di sản thế giới đã được củng cố thông qua việc hoàn thiện hệ thống văn bản quản lý. Kế hoạch Quản lý Di sản văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ ban đầu được xây dựng năm 2026, chính là văn bản pháp lý nền tảng đầu tiên, được thiết kế đồng thời với hồ sơ đề cử. Kế hoạch này xác định rõ các giá trị cốt lõi, các mối đe dọa, và đưa ra các giải pháp, định hướng cho việc bảo vệ, bảo tồn, phát huy giá trị. Sau khi thành công, kế hoạch này được điều chỉnh, bổ sung để phản ánh thực tiễn và cam kết quốc tế.
Đặc biệt, năm 2026, Quy chế Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Di sản thế giới Thành Nhà Hồ được ban hành, mang tính thực thi cao hơn. Đồng thời, Quy hoạch tổng thể bảo tồn, phát huy giá trị di tích Thành Nhà Hồ và vùng phụ cận đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2026, tạo khung không gian và phát triển hài hòa. Như vậy, hành trình công nhận không kết thúc ở danh hiệu, mà mở ra một quá trình quản lý liên tục, có hệ thống, dưới sự giám sát của UNESCO và sự tham gia tích cực của Việt Nam.
Có thể bạn quan tâm: Cách Làm Bánh Đúc Mặn Miền Tây Chuẩn Vị Tại Nhà
Giá trị nổi bật toàn cầu – Tại sao Thành Nhà Hồ xứng đáng là di sản thế giới?
Giá trị của Thành Nhà Hồ được UNESCO công nhận dựa trên sự đáp ứng các tiêu chí khắt khe. Trước hết, về mặt lịch sử và văn hóa, Thành Nhà Hồ là bằng chứng sống động cho sự tồn tại của một vương quốc độc lập, chống lại sự xâm lược (như cuộc kháng chiến chống quân Triệu) và là biểu tượng của tinh thần yêu nước, kiệt cường của dân tộc Việt. Nó đánh dấu bước chuyển từ cộng đồng làng xã sang nhà nước sơ khai với một trung tâm quyền lực tập trung.
Thứ hai, về kiến trúc và kỹ thuật, Thành Nhà Hồ sở hữu một hệ thống thành trì với chiều dài hàng chục kilômét, có hình dạng khó lường, kết hợp thông minh giữa pháo đài, khu đô thị và hệ thống thủy lợi phòng thủ. Công trình được xây bằng phương pháp “quyên đất lấy nước”, với một con sông uốn lượn bên trong thành, và một hệ thống hồ, ao, mương xả phục vụ cả sinh hoạt, nông nghiệp lẫn quốc phòng. Đây là một thành tựu kỹ thuật phi thường trong bối cảnh thời cổ đại, thể hiện sự am hiểu sâu sắc về địa chất, thủy lợi và quân sự.
Thứ ba, về môi trường và cảnh quan, Thành Nhà Hồ hòa quyện một cách hài hòa với thiên nhiên. Thành được xây dựng trên đồng bằng phù sa sông Hồng, với các con sông, hồ chứa nước bao quanh, tạo nên một hệ sinh thái cân bằng. Sự kết hợp giữa công trình kiến trúc khổng lồ và cảnh quan thiên nhiên tạo nên một giá trị thẩm mỹ và sinh thái đặc biệt, phản ánh triết lý “thiên nhân hợp nhất” của người xưa.
Cuối cùng, về tính đại diện và độc đáo, Thành Nhà Hồ là ví dụ hiếm hoi và toàn vẹn nhất còn sót lại của một thành trì cổ đại ở Đông Nam Á. Nó không chỉ là di tích Việt Nam mà còn đóng góp vào bức tranh đa dạng về di sản thành trì thế giới, bên cạnh những công trình lớn như thành Tốt đán, thành Baalbek… Việc được công nhận cũng góp phần nâng cao nhận thức toàn cầu về các nền văn minh Đông Á cổ đại.
Có thể bạn quan tâm: Cách Nấu Mì Quảng Gà Chuẩn Vị Miền Trung Từ A Đến Z
Hệ thống quản lý và bảo tồn – Khung pháp lý và thực tiễn
Sau khi trở thành Di sản Thế giới, công tác quản lý Thành Nhà Hồ được đặt trong một khuôn khổ pháp lý chặt chẽ và có hệ thống. Vai trò đầu mối trong quản lý nhà nước về di sản văn hóa, theo Luật Di sản văn hóa 2026, thuộc về Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Bộ này đóng vai trò là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý, với các trách nhiệm then chốt bao gồm: xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch liên quan đến di sản; phê duyệt, thẩm định các dự án, đề án, quy hoạch, kế hoạch bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo thẩm quyền; tổ chức xếp hạng, công nhận di sản; đào tạo, bồi dưỡng nhân lực; tổ chức nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ; tuyên truyền, phổ biến; và giới thiệu, quảng bá, hợp tác quốc tế về di sản.
Ở cấp địa phương, UBND tỉnh Thanh Hóa và UBND huyện Vĩnh Lộc là những cơ quan trực tiếp quản lý, điều hành. Họ chịu trách nhiệm triển khai các quy hoạch, kế hoạch đã được phê duyệt, quản lý hành chính, bảo vệ an ninh trật tự tại khu di sản, và phối hợp với các cơ quan trung ương. Một cơ quan tham mưu quan trọng là Ban Quản lý Di tích Thành Nhà Hồ, trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Thanh Hóa, đảm nhiệm công tác hàng ngày: bảo trì, khai quật, nghiên cứu, quản lý dịch vụ du lịch, và tư vấn cho chính quyền địa phương.
Công tác bảo tồn được thực hiện theo hướng khoa học, tuân thủ các nguyên tắc quốc tế như Hiến chương Venice. Các hoạt động chính bao gồm: bảo trì, tu sửa các công trình kiến trúc cổ (như thành, đền); khai quật, nghiên cứu khảo cổ học; bảo vệ môi trường cảnh quan xung quanh; kiểm soát các hoạt động xây dựng trong vùng bảo vệ; và quản lý lượng khách du lịch. Mọi dự án, hoạt động ảnh hưởng đến di sản đều phải được thẩm định kỹ lưỡng bởi các cơ quan chuyên môn, đảm bảo không làm tổn hại đến giá trị, tính toàn vẹn, tính xác thực của di sản.
Nguồn tài chính cho bảo tồn – Cơ sở pháp lý và thực tiễn
Việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, đặc biệt là di sản thế giới, đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn và ổn định. Theo quy định hiện hành, cụ thể là Điều 82 Luật Di sản văn hóa 2026, nguồn tài chính để bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa được hình thành từ bốn nguồn chính.
Thứ nhất là ngân sách nhà nước. Đây là nguồn chủ yếu và ổn định nhất. Ngân sách được bố trí từ chi thường xuyên (cho hoạt động bảo trì, quản lý, nhân sự) và chi đầu tư phát triển (cho các dự án khai quật, tu sửa lớn, xây dựng cơ sở vật chất) của Bộ, cơ quan ngang Bộ (như Bộ VHTTDL), cơ quan thuộc Chính phủ và quan trọng nhất là ngân sách của địa phương (tỉnh Thanh Hóa, huyện Vĩnh Lộc). Việc phân bổ ngân sách phải tuân theo Luật Ngân sách nhà nước và các quy định cụ thể về quản lý di sản.
Thứ hai là nguồn thu từ các hoạt động khai thác, sử dụng di sản. Tại Thành Nhà Hồ, nguồn này chủ yếu đến từ phí dịch vụ du lịch (vé vào cửa, hướng dẫn viên, dịch vụ ăn uống, lưu trú trong khu vực được phép), thu từ các hoạt động thương mại liên quan đến di sản (như bán hàng lưu niệm chính thống), và các dịch vụ khác theo quy định.
Thứ ba là viện trợ, tài trợ, hỗ trợ, tặng cho, đóng góp. Đây là nguồn quan trọng bổ sung cho ngân sách, đặc biệt cho các dự án nghiên cứu, bảo tồn chuyên sâu. Các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế (như UNESCO, JICA Nhật Bản, các quỹ phi chính phủ) có thể tài trợ cho các dự án cụ thể. Bên cạnh đó, Quỹ bảo tồn di sản văn hóa (được thành lập theo Luật Di sản văn hóa) cũng là một kênh quan trọng để huy động và quản lý nguồn lực tài chính cho di sản.
Thứ tư là nguồn tài chính hợp pháp khác, có thể bao gồm thu từ các hoạt động đầu tư có liên quan (như đầu tư cơ sở hạ tầng được phép trong vùng phụ cận), hoặc các chương trình hợp tác công – tư (PPP) trong phát triển du lịch bền vững.
Trong thực tế tại Thành Nhà Hồ, nguồn ngân sách nhà nước từ trung ương và địa phương vẫn chiếm tỷ trọng lớn, đảm bảo cho các hoạt động thiết yếu. Nguồn thu từ du lịch đang dần được khai thác hiệu quả hơn, nhưng còn hạn chế so với tiềm năng. Việc huy động tài trợ quốc tế cũng đã có nhiều dự án thành công, như các dự án nghiên cứu, cải tạo hồ sơ, xây dựng bảo tàng. Tuy nhiên, nhu cầu tài chính cho bảo tồn, đặc biệt là các dự án lớn về phục chế, chống chịu thiên tai, là rất lớn, đòi hỏi sự kết hợp đa dạng các nguồn lực và sự quản lý minh bạch, hiệu quả.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về di sản
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) giữ vai trò trung tâm trong hệ thống quản lý nhà nước về di sản văn hóa nói chung và di sản thế giới nói riêng. Theo quy định của Luật Di sản văn hóa 2026 và các văn bản hướng dẫn, Bộ VHTTDL với tư cách là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý, có một phạm vi trách nhiệm rộng và sâu.
Trong lĩnh vực xây dựng pháp luật và chiến lược, Bộ có nhiệm vụ xây dựng, ban hành hoặc trình Chính phủ, Quốc hội ban hành các văn bản quy phạm pháp luật (như Luật Di sản văn hóa, các nghị định, thông tư hướng dẫn), chiến lược, chương trình, quy hoạch, kế hoạch quốc gia về bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Điều này tạo ra khung pháp lý thống nhất và định hướng cho toàn quốc.
Về công tác thẩm định và phê duyệt, Bộ VHTTDL có thẩm quyền phê duyệt, thẩm định các dự án, đề án, chương trình, quy hoạch, kế hoạch bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa quan trọng, đặc biệt là các di sản cấp quốc gia và di sản thế giới. Đối với Thành Nhà Hồ, các văn bản như Kế hoạch quản lý, Quy chế, Quy hoạch tổng thể đều phải được Bộ thẩm định và trình cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Bộ cũng đảm nhiệm việc tổ chức thực hiện và hướng dẫn các công tác chuyên môn: xếp hạng, công nhận, ghi danh di sản; xếp hạng bảo tàng; đào tạo, bồi dưỡng nhân lực; tổ chức nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ; tuyên truyền, phổ biến pháp luật; và tổ chức thi đua, khen thưởng.
Một trách nhiệm quan trọng khác là thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm về di sản theo thẩm quyền. Đồng thời, Bộ là cơ quan đại diện cho Việt Nam trong việc giới thiệu, quảng bá, hợp tác quốc tế về di sản và thực hiện trách nhiệm, cam kết của quốc gia thành viên với UNESCO và các công ước quốc tế liên quan.
Trong thực tiễn với Thành Nhà Hồ, Bộ VHTTDL đã và đang đóng vai trò định hướng, hỗ trợ kỹ thuật, và giám sát việc thực hiện các cam kết quốc tế. Sự phối hợp giữa Bộ, UBND tỉnh Thanh Hóa và các cơ quan chuyên môn là yếu tố then chốt cho thành công trong quản lý di sản này.
Tương lai của Thành Nhà Hồ – Thách thức và định hướng phát triển bền vững
Dù đã có nhiều nỗ lực, Thành Nhà Hồ vẫn đối mặt với những thách thức không nhỏ trong giai đoạn hiện nay và tương lai. Một trong những áp lực lớn nhất là từ phát triển đô thị và du lịch. Lượng khách du lịch tăng nhanh có thể gây quá tải cho khu di sản, dẫn đến xuống cấp công trình, mất trật tự môi trường, ảnh hưởng đến trải nghiệm và giá trị nguyên bản. Việc phát triển dịch vụ ăn uống, lưu trú, giải trí xung quanh nếu không được kiểm soát chặt chẽ có thể làm mất đi bản sắc, văn hóa của vùng di sản.
Biến đổi khí hậu là mối đe dọa nghiêm trọng và lâu dài. Các hiện tượng như mưa bão lớn, lũ lụt, sạt lở đất, xói mòn có thể trực tiếp làm hư hại các công trình kiến trúc cổ, hệ thống thành lũy và cảnh quan. Nước biển dâng trong dài hạn cũng là mối lo nếu khu vực có yếu tố ven biển. Điều này đòi hỏi các giải pháp ứng phó, giảm nhẹ và thích ứng cụ thể, được tích hợp vào kế hoạch quản lý.
Bên cạnh đó, sự cạnh tranh về không gian và tài nguyên giữa nhu cầu bảo tồn và nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội của địa phương luôn tồn tại. Việc bảo vệ vùng cảnh quan, hạn chế các công trình xây dựng mới trong phạm vi bảo vệ di sản đôi khi xung đột với kế hoạch phát triển hạ tầng, nhà ở của địa phương.
Để vượt qua những thách thức này, định hướng phát triển cho Thành Nhà Hồ trong tương lai phải là du lịch bền vững và quản lý tích hợp. Cụ thể, cần thực hiện các giải pháp như: xây dựng và áp dụng các quy tắc quản lý du lịch nghiêm ngặt (giới hạn lượng khách, thiết kế lộ trình tham quan, phát triển du lịch cộng đồng); đầu tư vào công nghệ để giám sát, bảo trì từ xa; tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục cho du khách và người dân địa phương về ý nghĩa bảo tồn; phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa sâu, giảm áp lực từ du lịch tập trung; và tích hợp biến đổi khí hậu vào mọi kế hoạch quản lý, bảo tồn.
Việc duy trì và tăng cường sự hợp tác quốc tế, tiếp nhận kinh nghiệm, tài trợ kỹ thuật từ các tổ chức như UNESCO, ICOMOS, các quỹ quốc tế cũng là yếu tố then chốt. Cuối cùng, sự tham gia tích cực và có trách nhiệm của cộng đồng địa phương – những người trực tiếp sống quanh di sản – là nền tảng cho sự bền vững lâu dài, khi họ trở thành những người bảo vệ và hưởng lợi từ di sản một cách công bằng.
Kết luận
Thành Nhà Hồ không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kỳ, mà còn là một bảo tàng sống về lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc. Việc được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2026 là một cột mốc quan trọng, khẳng định giá trị toàn cầu của di sản này và trách nhiệm của Việt Nam trong việc bảo vệ, truyền thừa cho các thế hệ sau. Với một hệ thống quản lý được xây dựng từ kế hoạch đến quy chế, quy hoạch, cùng với nguồn lực tài chính đa dạng từ ngân sách nhà nước đến viện trợ quốc tế, Thành Nhà Hồ đang từng bước được bảo tồn một cách khoa học.
Tuy nhiên, con đường phía trước còn nhiều chông gai từ biến đổi khí hậu đến áp lực phát triển đô thị, du lịch. Thành công trong việc giữ gìn và phát huy giá trị Thành Nhà Hồ sẽ phụ thuộc vào sự quyết tâm chính trị, nâng cao năng lực quản lý, sự tham gia của cộng đồng, và quan trọng nhất là tư duy phát triển bền vững, lấy di sản làm trung tâm. Thành Nhà Hồ xứng đáng được gìn giữ như một ngọn đèn sáng về quá khứ, soi đường cho tương lai, và là niềm tự hào không chỉ của Thanh Hóa, Việt Nam mà còn của nhân loại. Để tìm hiểu thêm về các di sản văn hóa nổi tiếng khác, độc giả có thể truy cập buulong.com.vn.
Cập Nhật Lúc Tháng 2 9, 2026 by Hà Thu
