Hải Phòng – thành phố Cảng xinh đẹp không chỉ nổi tiếng với những bãi biển thơ mộng như Đồ Sơn mà còn là cái nôi của tinh thần hiếu học, nơi đã sản sinh ra nhiều nhân tài cho đất nước. Trong số đó, có ba vị trạng nguyên nổi danh nhất, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người dân thành phố Cảng và cả nước. Bài viết này sẽ cùng bạn tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp to lớn của 3 trạng nguyên của Hải Phòng.
Có thể bạn quan tâm: Dịch Vụ Thuê Xe Ô Tô: Giải Pháp Di Chuyển Linh Hoạt, An Toàn Và Tiết Kiệm Cho Mọi Hành Trình
Tóm tắt về 3 trạng nguyên tiêu biểu
Ba vị trạng nguyên được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử Hải Phòng là:
-
Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (1272 – 1346): Trạng nguyên đời nhà Trần, quê ở xã Lỗ Giáng, huyện Kiến An (nay thuộc quận Kiến An). Ông nổi tiếng với tài năng hùng biện, thông thạo nhiều ngoại ngữ, đặc biệt là chữ Hán và chữ Nôm. Mạc Đĩnh Chi từng được cử làm Sứ thần sang nhà Nguyên (Trung Quốc), dùng tài năng và trí tuệ của mình để bảo vệ danh dự đất nước. Ông là vị trạng nguyên đầu tiên của vùng đất Hải Phòng, để lại nhiều áng văn chương bất hủ.
-
Trạng nguyên Nguyễn Trung Ngạn (1289 – 1370): Cùng khoa thi với Mạc Đĩnh Chi, cũng đỗ Trạng nguyên. Ông là một nhà chính trị, ngoại giao kiệt xuất, từng nhiều lần làm Sứ thần sang phương Bắc. Nguyễn Trung Ngạn được triều đình phong tước Hữu Thừa Tướng.
-
Trạng nguyên Lương Thế Vinh (1441 – 1496): Người xã Cao Hương, huyện Vụ Bản, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Nam Định), nhưng nhiều tài liệu ghi chép rằng ông có thời gian sinh sống và giảng dạy tại vùng đất Hải Phòng, đặc biệt là ở khu vực Kiến An. Ông nổi tiếng là một nhà toán học, nhà thơ, nhà giáo dục lớn của Việt Nam thời Lê Sơ. Trước khi đỗ Trạng, Lương Thế Vinh đã là một thần đồng toán học, có nhiều đóng góp quan trọng cho sự phát triển của toán học nước nhà.
Hành trình khoa bảng: Từ “thần đồng” đến “Trạng Nguyên”
Thời kỳ Trần – Hậu Trần: Mạc Đĩnh Chi và Nguyễn Trung Ngạn
Mạc Đĩnh Chi – Sứ thần hùng biện
Mạc Đĩnh Chi sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở làng Lỗ Giáng, huyện Kiến An. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng là thông minh, ham học. Dù hoàn cảnh gia đình khó khăn, nhưng với ý chí vươn lên, ông đã miệt mài đèn sách, thông thạo kinh sử.
Năm 1304, Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên khoa thi Hội试 (Hội thí) dưới triều vua Trần Anh Tông. Khoa thi này đặc biệt vì có hai vị Trạng nguyên cùng đỗ: Mạc Đĩnh Chi và Nguyễn Trung Ngạn.
Sự nghiệp làm quan của Mạc Đĩnh Chi gắn liền với sứ mệnh ngoại giao. Ông nhiều lần được triều đình cử làm Chánh sứ sang nhà Nguyên. Trong những lần đi sứ, Mạc Đĩnh Chi đã thể hiện tài năng hùng biện, ứng xử khôn khéo, vượt qua mọi thử thách, bảo vệ được danh dự dân tộc. Có lần, vua nhà Nguyên ra câu đố hóc búa: “Lưỡng quốc tranh cường, thử thử tài nhau” (Hai nước tranh nhau, thử tài nhau). Mạc Đĩnh Chi đã ứng khẩu làm bài thơ “Phạn trung tố” (Bài thơ trong bát cơm), khiến vua tôi nhà Nguyên phải thán phục.
Mạc Đĩnh Chi không chỉ là một vị quan thanh liêm, chính trực mà còn là một nhà văn, nhà thơ lớn. Ông để lại nhiều tác phẩm có giá trị như: “Tang thương ngẫu lục”, “Bích Đào thi tập”… Thơ văn của ông thể hiện tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước, căm ghét cường quyền và trào phúng sâu cay.
Nguyễn Trung Ngạn – Hữu Thừa Tướng
Cùng khoa thi với Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Trung Ngạn cũng đỗ Trạng nguyên. Ông đỗ Nhị giáp Tiến sĩ (Bảng nhãn) nhưng do tài năng xuất chúng nên được vua Trần phong làm Trạng nguyên, đứng đầu khoa thi.
Nguyễn Trung Ngạn cũng là một nhà ngoại giao lão luyện. Ông từng 7 lần làm Sứ thần sang nhà Nguyên, trải qua bao sóng gió, hiểm nguy nhưng luôn giữ trọn vẹn cương vị của một vị sứ thần nước Nam. Trong một lần đi sứ, thuyền của ông bị bão đánh chìm, ông trôi dạt vào đảo hoang, nhưng vẫn kiên cường sống sót và hoàn thành sứ mệnh.
Sau khi trở về nước, Nguyễn Trung Ngạn được phong làm Hữu Thừa Tướng, một chức quan cao cấp trong triều. Ông là một vị quan liêm khiết, tận tụy với triều đình, được vua tôi kính trọng.
Thời kỳ Lê Sơ: Lương Thế Vinh – “Thần đồng toán học”
Có thể bạn quan tâm: Dịch Vụ Book Phòng Khách Sạn Uy Tín, Giá Rẻ Trên Toàn Quốc
Tuổi thơ và tài năng toán học
Lương Thế Vinh sinh năm 1441 tại xã Cao Hương, huyện Vụ Bản, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Nam Định). Tuy nhiên, theo nhiều tài liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian, ông có thời gian sinh sống và giảng dạy tại vùng đất Hải Phòng, đặc biệt là ở khu vực Kiến An. Điều này lý giải vì sao ông cũng được người dân Hải Phòng xem là một trong những vị trạng nguyên của quê hương.
Từ nhỏ, Lương Thế Vinh đã nổi tiếng là một “thần đồng”. Ông có trí nhớ siêu phàm, đọc một lần là thuộc, tính toán nhanh như chớp. Có câu chuyện kể rằng, khi còn là một cậu bé, ông đã dùng phương pháp “cân voi” để giúp dân làng giải quyết bài toán nan giải về việc vận chuyển một con voi lớn qua sông.
Khoa bảng và sự nghiệp
Năm 1463, Lương Thế Vinh đỗ Trạng nguyên khoa thi Hội试 dưới triều vua Lê Thánh Tông. Vua Lê rất trọng dụng ông, phong ông làm Hàn lâm viện hiệu lý, rồi thăng đến chức Tả Thanh Ngôn.
Tuy nhiên, Lương Thế Vinh không màng danh lợi. Khi mới 35 tuổi, đang ở đỉnh cao sự nghiệp, ông xin từ quan về ở ẩn, chuyên tâm nghiên cứu toán học và giảng dạy.
Những đóng góp to lớn cho toán học
Lương Thế Vinh được coi là ông tổ của ngành toán học Việt Nam. Ông đã có nhiều công trình nghiên cứu toán học có giá trị, trong đó nổi bật nhất là bộ sách “Đại thành toán pháp” (Toán pháp đại thành). Đây là một bộ sách giáo khoa toán học hệ thống và toàn diện đầu tiên của Việt Nam, được dùng làm sách học trong nhà trường suốt mấy trăm năm.
“Đại thành toán pháp” gồm 10 quyển, trình bày các phương pháp tính toán về số học, đại số, hình học. Trong đó, có những kiến thức rất tiên tiến so với thời đại, như phương pháp “thừa trừ” (phép nhân), “khấu trừ” (phép chia), “khấu khải” (khai căn)… Ông còn sáng tạo ra “bảng cửu chương” bằng thơ lục bát, giúp học trò dễ học, dễ nhớ.
Ngoài ra, Lương Thế Vinh còn là một nhà thơ, nhà văn có tiếng. Thơ văn của ông thể hiện tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước, trào phúng sắc sảo. Ông để lại nhiều tác phẩm như: “Hồng Đức quốc âm thi tập”, “Quế oanh thi tập”…
Dấu ấn của 3 trạng nguyên trong đời sống văn hóa Hải Phòng
Các công trình tưởng niệm
Để tưởng nhớ công lao của ba vị trạng nguyên, nhân dân Hải Phòng đã xây dựng nhiều công trình tưởng niệm:
- Đền thờ Mạc Đĩnh Chi: Nằm ở phường Tràng Cát, quận Hải An. Đền được xây dựng từ thế kỷ 15, qua nhiều lần trùng tu, vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính. Hàng năm, vào ngày giỗ của ông (10 tháng Giêng âm lịch), người dân địa phương lại tổ chức lễ hội tưởng niệm rất trang trọng.
- Đền thờ Nguyễn Trung Ngạn: Nằm ở xã Hiến Nam, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên (nơi ông sinh ra). Tuy nhiên, tại Hải Phòng cũng có nhiều nơi lưu truyền về ông.
- Đền thờ Lương Thế Vinh: Nằm ở xã Cao Xá, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ (nơi ông mất). Tuy nhiên, tại khu vực Kiến An, Hải Phòng cũng có nhiều di tích gắn liền với tên tuổi của ông.
Lễ hội và các hoạt động văn hóa
- Lễ hội Mạc Đĩnh Chi: Được tổ chức hàng năm tại phường Tràng Cát, quận Hải An. Lễ hội gồm phần lễ (lễ rước, lễ dâng hương) và phần hội (các trò chơi dân gian, thi hát chèo, chầu văn…). Lễ hội không chỉ là dịp để tưởng nhớ vị trạng nguyên mà còn là ngày hội của cộng đồng, thể hiện tinh thần hiếu học, truyền thống yêu nước của người dân Hải Phòng.
- Hội chữ Xuân: Hàng năm, vào dịp Tết Nguyên đán, tại Văn Miếu Hải Phòng và nhiều nơi khác, các thầy đồ thường viết, cho chữ và bán chữ Tết. Đây là một nét văn hóa đẹp, thể hiện sự trân trọng tri thức, hiếu học của người Hải Phòng. Nhiều bức chữ được viết với nội dung ca ngợi tinh thần hiếu học, đề cao công lao của các vị trạng nguyên.
Truyền thống hiếu học được lưu truyền
Tinh thần hiếu học của 3 trạng nguyên đã thấm sâu vào máu thịt của người dân Hải Phòng. Từ xưa đến nay, dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào, người dân Hải Phòng luôn coi trọng việc học hành, coi đó là con đường duy nhất để thay đổi số phận.
- “Tấc đất tấc vàng, tấc sách tấc bạc”: Câu tục ngữ này được người dân Hải Phòng truyền tai nhau, thể hiện quan niệm coi trọng tri thức.
- Phong trào khuyến học: Trên khắp các địa phương của Hải Phòng, phong trào khuyến học, khuyến tài phát triển mạnh mẽ. Nhiều gia đình, dòng họ, khu dân cư đã thành lập các quỹ khuyến học, hỗ trợ học sinh nghèo vượt khó, học giỏi.
- Thành tích học tập: Hải Phòng luôn là một trong những tỉnh, thành phố dẫn đầu cả nước về thành tích học tập. Nhiều học sinh Hải Phòng đã giành được giải cao trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.
Ý nghĩa lịch sử và giá trị thời đại
Ý nghĩa lịch sử
Có thể bạn quan tâm: 15 Địa Điểm Ăn Chơi Quy Nhơn: Cẩm Nang Vui Chơi & Ẩm Thực Trọn Gói
Sự xuất hiện của 3 trạng nguyên vào các thời kỳ khác nhau trong lịch sử đã khẳng định vị thế của Hải Phòng là một vùng đất học. Họ không chỉ là niềm tự hào của riêng Hải Phòng mà còn là niềm tự hào chung của cả dân tộc.
- Khẳng định tài năng của người Việt: Trong bối cảnh đất nước bị phương Bắc đô hộ, ba vị trạng nguyên đã dùng tài năng, trí tuệ của mình để vượt qua mọi kỳ thi, khẳng định người Việt Nam không hề kém cỏi.
- Góp phần bảo vệ chủ quyền dân tộc: Với vai trò là sứ thần, Mạc Đĩnh Chi và Nguyễn Trung Ngạn đã dùng tài năng hùng biện, ứng xử khôn khéo để bảo vệ danh dự, chủ quyền dân tộc trước vua tôi nhà Nguyên.
- Đóng góp cho sự nghiệp giáo dục, khoa học: Lương Thế Vinh đã có những đóng góp to lớn cho sự phát triển của toán học, giáo dục nước nhà. Bộ sách “Đại thành toán pháp” của ông là một di sản quý báu, ảnh hưởng sâu rộng đến nền giáo dục Việt Nam trong nhiều thế kỷ.
Giá trị thời đại
Trong thời đại ngày nay, tinh thần hiếu học, khát vọng vươn lên của 3 trạng nguyên vẫn còn nguyên giá trị.
- Truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ: Câu chuyện về hành trình từ một cậu bé nghèo vượt khó vươn lên đỗ đạt trở thành trạng nguyên của Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Trung Ngạn hay tài năng toán học kiệt xuất của Lương Thế Vinh là những tấm gương sáng để thế hệ trẻ học tập, noi theo.
- Góp phần xây dựng xã hội học tập: Tinh thần hiếu học của 3 trạng nguyên chính là nền tảng để xây dựng một xã hội học tập, nơi mà việc học là nhu cầu thường xuyên, liên tục của mọi người.
- Khơi dậy niềm tự hào dân tộc: Những câu chuyện về 3 trạng nguyên giúp khơi dậy niềm tự hào dân tộc, ý thức giữ gìn và phát huy truyền thống hiếu học của cha ông.
Khu vực Kiến An – cái nôi của tinh thần hiếu học
Kiến An là một quận nằm ở cửa ngõ phía Tây Nam của thành phố Hải Phòng. Đây là nơi gắn liền với tuổi thơ, sự nghiệp của nhiều nhân vật lịch sử, trong đó có 3 trạng nguyên: Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Trung Ngạn và Lương Thế Vinh.
Mạc Đĩnh Chi và làng Lỗ Giáng
Làng Lỗ Giáng, xã Tràng Cát (nay thuộc phường Tràng Cát, quận Hải An, giáp với Kiến An) là quê hương của Mạc Đĩnh Chi. Dù đã trải qua bao thăng trầm của lịch sử, nhưng tên tuổi và công lao của ông vẫn được người dân nơi đây ghi nhớ. Đền thờ Mạc Đĩnh Chi là một điểm đến tâm linh quen thuộc của người dân Kiến An mỗi dịp xuân về.
Nguyễn Trung Ngạn và vùng đất Kiến An
Theo sử sách, Nguyễn Trung Ngạn cũng sinh ra và lớn lên ở vùng đất Kiến An. Ông là tấm gương sáng về tinh thần hiếu học, lòng yêu nước. Dù làm quan to, nhưng ông luôn giữ tấm lòng thanh liêm, chính trực.
Lương Thế Vinh và thời gian ở Kiến An
Có nhiều tài liệu cho rằng, Lương Thế Vinh đã có thời gian sinh sống và giảng dạy tại vùng đất Kiến An. Ông đã truyền thụ kiến thức toán học cho nhiều học trò, để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng người dân nơi đây. Dù không có đền thờ chính thức, nhưng tên tuổi của ông vẫn được người dân Kiến An lưu truyền qua các câu chuyện dân gian.
Truyền thống hiếu học của Kiến An
Từ xa xưa, Kiến An đã là một vùng đất hiếu học. Dù trải qua bao biến cố lịch sử, nhưng tinh thần hiếu học của người dân Kiến An vẫn không hề suy giảm.
- Phong trào khuyến học phát triển mạnh: Trên khắp các phường, xã của Kiến An, phong trào khuyến học, khuyến tài phát triển mạnh mẽ. Nhiều gia đình, dòng họ đã thành lập các quỹ khuyến học, hỗ trợ học sinh nghèo vượt khó, học giỏi.
- Thành tích học tập nổi bật: Học sinh Kiến An luôn đạt được nhiều thành tích cao trong các kỳ thi học sinh giỏi các cấp. Nhiều em đã vinh dự được đứng trên bục cao của các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.
Các câu chuyện dân gian về 3 trạng nguyên
Mạc Đĩnh Chi và “Bài thơ trong bát cơm”
Có thể bạn quan tâm: Đặc Sản Đà Lạt Anh Thư Cẩm Tú: Review Chi Tiết Cửa Hàng Và Sản Phẩm
Chuyện kể rằng, khi Mạc Đĩnh Chi làm Sứ thần sang nhà Nguyên, vua tôi nhà Nguyên cố tình ra难题 để thử tài. Một lần, họ bày ra một bát cơm trắng trong veo, trên mặt có một con ruồi. Vua nhà Nguyên ra lệnh: “Hãy làm một bài thơ về bát cơm này”.
Mạc Đĩnh Chi ứng khẩu làm bài thơ “Phạn trung tố” (Bài thơ trong bát cơm):
Bát cơm trắng xóa như tuyết, Con ruồi đen đậu trên trên. Ta xin mời chúa một miếng, Ăn cả江山社稷 này.
Bài thơ vừa hàm蓄, sâu sắc, vừa thể hiện khí phách hiên ngang của một vị sứ thần nước Nam. Vua tôi nhà Nguyên phải thán phục.
Lương Thế Vinh và “cân voi”
Khi còn là một cậu bé, Lương Thế Vinh đã nổi tiếng là thần đồng. Có lần, dân làng đang loay hoay không biết làm cách nào để vận chuyển một con voi lớn qua sông. Lương Thế Vinh bèn nghĩ ra một cách: Ông cho voi lên một chiếc thuyền lớn, đánh dấu mức nước dâng lên. Sau đó, dỡ voi xuống, chất lên thuyền những tảng đá cho đến khi thuyền dâng lên đúng mức nước đã đánh dấu. Cuối cùng, chỉ cần cân từng tảng đá rồi cộng lại là biết được trọng lượng của con voi.
Câu chuyện “cân voi” của Lương Thế Vinh đã trở thành một giai thoại nổi tiếng, thể hiện trí tuệ và tinh thần sáng tạo của ông.
Hải Phòng hôm nay: Phát huy truyền thống hiếu học
Giáo dục là quốc sách hàng đầu
Thành phố Hải Phòng luôn xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu, là yếu tố then chốt để phát triển kinh tế – xã hội. Những năm qua, thành phố đã đầu tư rất lớn cho sự nghiệp giáo dục, từ việc xây dựng cơ sở vật chất đến nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên.
- Cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ: Nhiều trường học mới khang trang, hiện đại được xây dựng. Các phòng học bộ môn, thư viện, nhà thể chất… được trang bị đầy đủ, hiện đại.
- Đội ngũ giáo viên được chuẩn hóa: Chất lượng đội ngũ giáo viên không ngừng được nâng cao. Nhiều thầy cô giáo đã đạt danh hiệu Chiến sĩ thi đua, Nhà giáo ưu tú…
- Ứng dụng công nghệ thông tin: Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy và học được đẩy mạnh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
Thành tích học tập ấn tượng
Hải Phòng luôn là một trong những tỉnh, thành phố dẫn đầu cả nước về thành tích học tập.
- Học sinh giỏi các cấp: Số lượng học sinh giỏi các cấp của Hải Phòng luôn đứng trong top đầu cả nước. Nhiều học sinh Hải Phòng đã giành được giải cao trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.
- Tỷ lệ đỗ đại học cao: Tỷ lệ học sinh đỗ vào các trường đại học, cao đẳng của Hải Phòng luôn ở mức cao, đặc biệt là các trường đại học top đầu như Đại học Y Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Ngoại thương…
Phong trào khuyến học sôi nổi
Phong trào khuyến học, khuyến tài trên địa bàn thành phố Hải Phòng phát triển mạnh mẽ, lan tỏa sâu rộng.
- Quỹ khuyến học các cấp: Hầu hết các phường, xã, dòng họ, khu dân cư đều đã thành lập quỹ khuyến học. Các quỹ này đã kịp thời động viên, khen thưởng, hỗ trợ học sinh nghèo vượt khó, học giỏi.
- Gia đình hiếu học: Trên khắp các nẻo đường của Hải Phòng, có rất nhiều gia đình hiếu học, nơi mà con cháu nối tiếp nhau lập thân, lập nghiệp bằng con đường học vấn.
Tạm kết: Vinh quang và trách nhiệm
3 trạng nguyên của Hải Phòng – Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Trung Ngạn và Lương Thế Vinh – không chỉ là những nhân vật lịch sử, mà còn là những biểu tượng của tinh thần hiếu học, trí tuệ và lòng yêu nước. Họ là niềm tự hào của người dân Hải Phòng, là ngọn đèn soi sáng con đường học tập cho bao thế hệ.
Trong thời đại ngày nay, khi mà tri thức là yếu tố then chốt để phát triển, việc phát huy truyền thống hiếu học của cha ông càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Mỗi người dân Hải Phòng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hãy noi theo tấm gương của 3 trạng nguyên, ra sức học tập, rèn luyện, để góp phần xây dựng quê hương Hải Phòng ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 21, 2025 by Hà Thu
