Hành trình lịch sử hình thành Sài Gòn Gia Định là câu chuyện về sự biến đổi mạnh mẽ của một vùng đất từ hoang sơ trở thành trung tâm hành chính, quân sự và kinh tế quan trọng của miền Nam Việt Nam. Đây không chỉ là dấu mốc trong công cuộc Nam tiến của người Việt mà còn là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa và kiến trúc qua các thời kỳ. Bài viết này sẽ đi sâu vào từng giai đoạn then chốt: sự thiết lập Phủ Gia Định, xây dựng Thành Bát Quái, và sự phát triển thành đô thị Sài Gòn – Chợ Lớn dưới thời Pháp thuộc, cung cấp cho độc giả cái nhìn toàn diện và chi tiết nhất.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Chùa Hương Gồm Những Gì? Tổng Tất Tần Tật Các Nghi Lễ Và Hoạt Động
Tổng quan về Lịch sử Hình thành Sài Gòn – Gia Định
Lịch sử hình thành Sài Gòn – Gia Định phản ánh quá trình chuyển mình từ một vùng đất hoang dã, nơi sinh sống của người Khmer và các bộ tộc thổ dân, thành một phủ hành chính dưới thời chúa Nguyễn, sau đó là một thành trì vững chắc dưới triều Nguyễn, và cuối cùng trở thành đô thị thuộc địa hiện đại dưới ách thống trị của Pháp. Sự phát triển này được đánh dấu bởi những bước ngoặt quan trọng: việc Nguyễn Hữu Cảnh lập Phủ Gia Định năm 1698, việc xây dựng Thành Bát Quái năm 1790, và quy hoạch đô thị Sài Gòn năm 1862. Mỗi giai đoạn để lại những dấu ấn kiến trúc, hành chính riêng biệt, góp phần tạo nên bản chất đa lớp của Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay.
Có thể bạn quan tâm: Số Điện Thoại Taxi Sao Đỏ An Giang: Thông Tin Liên Hệ Và Dịch Vụ Uy Tín
Giai đoạn Khai phá (1698 – 1772): Đặt Nền Móng Hành Chính
Cuối thế kỷ 17, trong bối cảnh các chúa Nguyễn đẩy mạnh công cuộc Nam tiến, vùng đất sau này trở thành Sài Gòn – Gia Định vẫn còn là một vùng đất hoang sơ, chủ yếu do các cộng đồng người Khmer và thổ dân sinh sống. Việc thiết lập một cơ cấu hành chính ổn định trở nên cấp thiết khi lượng người Việt di dân về ngày càng tăng.
Vai trò của Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh
Năm 1698, Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh được chúa Nguyễn phái vào Nam kinh lý với nhiệm vụ chính thức hóa việc sáp nhập vùng đất này vào lãnh thổ Đại Việt. Đây là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu sự ra đời của Phủ Gia Định – một đơn vị hành chính cấp phủ đầu tiên tại phương Nam. Việc đặt tên “Gia Định” cho thấy ý đồ định hình và khẳng định chủ quyền của triều đình.
Phủ Gia Định ban đầu bao gồm hai huyện chính: huyện Phước Long (phụ trách khu vực Biên Hòa ngày nay) và huyện Tân Bình (bao gồm khu vực Sài Gòn và Gia Định). Thủ phủ được đặt tại khu vực Bến Nghé, một vị trí địa lý thuận lợi cho giao thương đường sông, thuận lợi cho việc kiểm soát và phát triển kinh tế. Hệ thống hành chính này tạo điều kiện cho sự ổn định trong việc định cư và khai phá vùng đất mới. Sau này, phủ được mở rộng ra cả miền Tây Nam Bộ, hình thành nên khu vực Nam Kỳ Lục tỉnh.
Vùng đất Sài Gòn xưa và hệ thống phòng thủ ban đầu
Thời kỳ đầu, Sài Gòn chỉ là một phố trụ nhỏ, tập trung chủ yếu ở khu vực Chợ Lớn (nay là Quận 5), cách trấn thự (Bến Nghé) khoảng 18km. Khu vực này có tên gọi là Phố thị Bến Thành hoặc Phố trụ Sài Gòn. Cái tên Sài Gòn hay Gia Định lúc đó chủ yếu dùng để chỉ trung tâm hành chính.
Để bảo vệ trung tâm hành chính mới, một hệ thống cổ lũy đã được xây dựng, tạo thành vành đai phòng thủ quanh khu vực Bến Nghé. Các cổ lũy nổi bật bao gồm Lão Cầm và Bán Bích. Lão Cầm nằm ở thôn Đức Hòa, huyện Bình Dương (nay thuộc Quận 10), dài hơn 10km. Bán Bích nằm trên địa phận hai huyện Bình Dương và Tân Long, kéo dài qua các quận 3, 10, 11 ngày nay, dài khoảng 3.672 m với hình dáng tựa nửa tấm vách ngăn.
Năm 1772, Đốc chiến Nguyễn Cửu Đàm đã đắp lũy đất dài 5.610 m, sử dụng nền của các cổ lũy cũ. Ông được coi là nhà quy hoạch đầu tiên của vùng đất này, với tầm nhìn xa trông rộng. Đến năm 1862, khi người Pháp quy hoạch Sài Gòn, họ vẫn lấy lũy Bán Bích làm ranh giới tham chiếu, cho thấy giá trị lâu dài của công trình này.
Có thể bạn quan tâm: Đánh Giá Chi Tiết Dịch Vụ Xe Khách Hưng Yên Thái Bình: So Sánh, Trải Nghiệm & Mẹo Đặt Vé Thông Minh
Thành Gia Định (1790 – 1859): Biểu tượng Quân sự và Hành chính Nhà Nguyễn
Sau khi Nguyễn Ánh (sau là vua Gia Long) đánh bại nhà Tây Sơn và thống nhất đất nước, ông nhận thấy sự cần thiết của một thành trì vững chắc hơn so với các lũy đất cũ. Năm 1788, ông quyết định xây dựng một thành trì kiểu phương Tây, thể hiện tầm nhìn hiện đại trong kiến trúc quân sự.
Xây dựng Thành Bát Quái (1790)
Công trình được giao cho Trần Văn Học cùng các kiến trúc sư người Pháp như Olivier de Puymanel, J.M.Dayot, và Le Brun. Thành được xây dựng tại thôn Tân Khai, huyện Bình Dương (nay thuộc Quận 1, TP. Hồ Chí Minh). Với hình dáng giống như hoa sen mở ra, thành có tên gọi là Thành Bát Quái (hay Thành Gia Định).
Thành có kích thước đồ sộ: chiều dài từ Đông sang Tây và từ Nam sang Bắc là 573,92m; tường thành rộng 31,7m, cao 5,51m, được đắp thành ba cấp. Bên trong là trung tâm hành chính và quân sự, bao gồm Thái Miếu, sở Hành Tại, kho cục Chế Tạo, khu quân túc vệ và nhà kho. Thành có vọng đầu bát giác cao 53m, hào nước rộng 65,72m và sâu 6,94m. Ngoài hai cửa chính, sáu cửa còn lại đều có thanh mặt tiền và được bảo vệ bởi sáu thành nhỏ gọi là thành Dương Mã.
Để tăng cường phòng thủ trên sông Sài Gòn, hai đồn bố phòng Giác Ngư và Thảo Câu (xây năm 1789) cũng được xây dựng, cao 3m, chu vi 54,06m, trang bị súng ống đầy đủ. Xung quanh thành còn có các công trình quan trọng như xưởng Chu Sư (Bason), xưởng Voi, trường thuốc súng, Khám Đường Địa Ngục và Học đường.
Sự thay đổi hành chính dưới triều Nguyễn
Sau khi thống nhất đất nước, triều Nguyễn dưới thời Minh Mạng đã tiến hành cải cách hành chính nhằm củng cố quyền lực trung ương. Năm 1832, Minh Mạng quyết định giải thể Thành Gia Định (Thành Bát Quái) để sắp xếp lại bộ máy.
Từ năm 1836 đến 1837, một thành Gia Định mới có quy mô nhỏ hơn được xây dựng dưới sự chỉ huy của Tổng Đốc Tịnh Biên và Tổng Đốc Long Trường. Thành mới này không còn là lỵ sở của Gia Định nói chung mà trở thành lỵ sở của tỉnh Phiên An – một trong năm trấn thuộc thành Gia Định cũ. Tỉnh Phiên An lúc này có khoảng 100.000 dân, chia làm 60 xã, và là trung tâm hành chính quan trọng nhất ở Nam Kỳ trước khi Pháp xâm lược.
Có thể bạn quan tâm: Thác Bà: Công Năng Lịch Sử Và Điểm Đến Du Lịch Đáng Nhớ Tại Quảng Ninh
Sài Gòn dưới ách thống trị Pháp: Chuyển đổi sang Đô thị Thuộc địa
Gia Định trở thành mục tiêu quân sự hàng đầu của thực dân Pháp do vị trí chiến lược và tiềm năng kinh tế. Sự kiện năm 1859 đã đánh dấu bước ngoặt, chấm dứt thời kỳ thành trì nhà Nguyễn và mở ra kỷ nguyên quy hoạch đô thị mới.
Sự kiện 1859 và sự sụp đổ của Thành Phiên An
Đầu năm 1859, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Gia Định dưới cớ việc triều đình nhà Nguyễn không tự do tín ngưỡng. Họ đánh chiếm và phá hủy thành Gia Định (tức thành Phiên An nhỏ). Sau khi chiếm được, người Pháp nhanh chóng phá hủy thành trì cũ để bắt đầu xây dựng và quy hoạch lại toàn bộ khu vực, với mục tiêu biến nơi đây thành trung tâm thuộc địa hiện đại.
Quy hoạch đô thị Sài Gòn của Coffyn (1862)
Đầu năm 1861, kỹ sư Coffyn được giao nhiệm vụ thiết kế dự án “Quy hoạch xây dựng thành phố Sài Gòn”. Mục tiêu là tạo ra một thành phố hiện đại cho khoảng 500.000 dân trên diện tích khoảng 2.500 ha.
Ranh giới quy hoạch được xác định rõ ràng: phía Đông là rạch Thị Nghè, phía Tây là rạch Bến Nghé, phía Bắc là sông Sài Gòn, phía Nam là một đường rạch nối từ chùa Cây Mai đến phòng tuyến đồn Chí Hòa cũ. Cách chia này khiến Sài Gòn trở thành một “đô thị ốc đảo” biệt lập, dễ kiểm soát.
Quy hoạch nổi bật với việc phân chia lô đất nhất quán thành bốn hạng:
- Hạng nhất (Nhà buôn nhỏ trên bến cảng): 10m x 12m = 120m².
- Hạng hai (Nhà buôn lớn trên bến cảng): 20m x 20m = 400m².
- Hạng ba (Nhà ở trong đô thị): 20m x 80m = 1.600m².
- Hạng tư (Nhà ở ngoại Ô): 50m x 9m = 450m².
Bố cục không gian đô thị mới
Thành phố Sài Gòn mới được chia thành hai khu vực chính:
- Khu Hành Chính (phía Đông, từ đường Imperial – nay là Hai Bà Trưng đến rạch Thị Nghè, rộng khoảng 200 ha): nơi đặt các cơ quan công quyền của chính quyền thuộc địa.
- Khu Thương Mại (phía Tây, từ đường Imperial đến khu Chợ Lớn, rộng khoảng 2.300 ha): trung tâm buôn bán và sinh hoạt đô thị.
Về hạ tầng, các đường phố chính rộng tới 40m, vỉa hè rộng 4m với hai hàng cây xanh. Đường phụ rộng 30m, vỉa hè 2m. Bờ sông và rạch được quy hoạch rộng 40m, vỉa hè 6m. Hệ thống thoát nước phải trang bị cửa cống tự động để chống ngập do triều cường.
Từ Hai Thành Phố Đến Địa phương Sài Gòn – Chợ Lớn
Quy hoạch của Coffyn bị đánh giá là quá lớn và thiếu thực tế, nên việc thiết lập thành phố chính thức diễn ra chậm hơn.
Thiết lập ranh giới Sài Gòn và Chợ Lớn riêng biệt (1865)
Ngày 15/6/1865, nghị định chính thức thành lập thành phố Sài Gòn với ranh giới nhỏ hẹp, nằm gọn trong một góc Quận 1 ngày nay, được xác định bởi rạch Thị Nghè, sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé và các đường phố mới. Thành phố này có 24 con đường, là trung tâm quyền lực của chính quyền thuộc địa.
Cũng trong năm 1865, ngày 14/7, Chính phủ Pháp ban hành nghị định thiết lập thành phố Chợ Lớn trên địa bàn phố thị Sài Gòn xưa. Chợ Lớn có diện tích khoảng 300 ha với 31 đường phố, nằm trong khuôn viên bốn đường chính: Nguyễn Tri Phương (Đông), Minh Phụng – Bình Tiên (Tây), Tùng Thiên Vương (Nam) và đại lộ Hùng Vương (Bắc). Đây nhanh chóng phát triển thành trung tâm thương mại của người Hoa.
Sáp nhập và mở rộng địa phương Sài Gòn – Chợ Lớn (1931)
Trong suốt thời kỳ Pháp thuộc (1862 – 1945), địa bàn hai thành phố liên tục mở rộng. Ngày 27/4/1931, nghị định quan trọng được ban hành, sát nhập hai thành phố Sài Gòn và Chợ Lớn thành một địa phương mang tên Sài Gòn – Chợ Lớn.
Khu vực mới này có tổng diện tích 5.100 ha (gấp đôi dự án quy hoạch ban đầu của Coffyn), chia làm 5 quận cảnh sát (Sài Gòn 3 quận, Chợ Lớn 2 quận) với dân số khoảng 256.000 người. Sự phát triển đô thị chủ yếu hướng về phía Tây Nam, vào khu Chợ Lớn, trong khi phía Đông bị giới hạn bởi sông Sài Gòn. Quá trình sáp nhập này đã đặt nền móng cho cấu trúc đô thị phức tạp, trở thành tiền thân của Thành phố Hồ Chí Minh hiện đại.
Hành trình lịch sử hình thành Sài Gòn Gia Định là một câu chuyện đầy màu sắc về sự khai phá, xây dựng và biến đổi. Từ những bước đầu tiên của Nguyễn Hữu Cảnh với Phủ Gia Định, qua vẻ vang của Thành Bát Quái thời Nguyễn, đến sự thay da đổi thịt dưới quy hoạch Pháp và sự hợp nhất Sài Gòn – Chợ Lớn, mỗi giai đoạn đều in đậm dấu ấn vào diện mạo của vùng đất này. Hiểu rõ lịch sử này giúp chúng ta trân trọng hơn những giá trị văn hóa, kiến trúc mà thế hệ cha ông để lại, đồng thời nhìn nhận vị thế của Thành phố Hồ Chí Minh như một trung tâm động lực của cả nước. Để khám phá thêm những cẩm nang du lịch chi tiết về các điểm đến lịch sử và văn hóa khác tại Việt Nam, độc giả có thể tham khảo tại buulong.com.vn.
Cập Nhật Lúc Tháng 4 7, 2026 by Hà Thu
